Nga Prof. Asc. Dr. Ermir Hoxha

Nëse shekulli XIX shqiptar ishte shekulli i zgjimit dhe i formulimit politik të identitetit kombëtar, shekulli XX ishte edhe shekulli i kërkimit të imazhit të tij. Kombi kishte nevojë të emërtonte vetveten dhe të shihte vetveten. Arti mori një rol të veçantë në këtë proces: përmes tij, historia, prejardhja, territori dhe kujtesa merrnin formë të dukshme. Benedict Anderson e përkufizon kombin si një “bashkësi të imagjinuar”: pjesëtarët e tij, megjithëse nuk njihen të gjithë mes tyre, e përfytyrojnë veten si pjesë të së njëjtës bashkësi.¹ Ky përfytyrim mbështetet te rrëfimet, simbolet dhe kujtimet e përbashkëta. Anthony D. Smith thekson pikërisht rëndësinë e miteve të prejardhjes dhe të memories historike në formimin e identiteteve kombëtare.² Arti merr pjesë në këtë proces duke përzgjedhur dhe duke u dhënë autoritet vizual disa figurave të bashkësisë. Brenda kësaj marrëdhënieje duhet vendosur edhe raporti i artit shqiptar me etnosin dhe eposin. Me etnos kuptojmë këtu fondin e trashëguar të kujtesës, simboleve dhe praktikave kulturore përmes të cilave bashkësia njeh përkatësinë e vet. Eposi është një nga format e organizimit dhe transmetimit të këtij fondi. Ndërsa epikja është një mënyrë përfaqësimi: ajo e ngre veprimin individual në domethënie kolektive dhe e paraqet sakrificën si kusht të vazhdimësisë së bashkësisë. Ky dallim përcakton edhe tezën e kësaj kumtese: arti shqiptar i shekullit XX përvetëson nga eposi, krahas subjekteve dhe heronjve, një mënyrë të përfytyrimit të vetvetes. Heroi, mali, toka, arma, besa, nëna dhe vazhdimësia e brezave formojnë një repertor simbolik përmes të cilit bashkësia ndërton një figurë ideale të saj.

Në fillim të shekullit, kërkimi i kësaj figure lidhet me nevojën për vetënjohje. Te Kolë Idromeno, Simon Rrota dhe në artin e periudhës ndërmjet dy luftërave, kostumi, zakoni, peizazhi dhe jeta e përditshme marrin pjesë në krijimin e një ikonografie të identitetit. Etnografia ofron motive dhe forma; përfaqësimi artistik u jep atyre kuptime që tejkalojnë dokumentimin. Kostumi mund të shënojë një krahinë dhe njëkohësisht të përfaqësojë përkatësinë kombëtare. Mali mund të shihet si peizazh dhe si figurë e territorit të përbashkët. Individi ruan veçantinë e tij, por bëhet edhe bartës i një tipi kulturor. Ky kalim nga veçantia lokale te domethënia kombëtare është një nga veprimet themelore të artit në ndërtimin e identitetit. Për artistët e formuar në qendrat europiane, pyetja ishte si të ndërtonin një art modern me fizionomi shqiptare. Përvetësimi i teknikave dhe i gjuhëve të reja shoqërohej me përzgjedhjen e asaj që do të përfaqësohej. Moderniteti artistik dhe kërkimi i identitetit zhvilloheshin kështu së bashku.

Pas vitit 1945 kjo marrëdhënie riorganizohet brenda një sistemi ideologjik. Regjimi komunist përvetëson figura tashmë të pranishme në përfytyrimin kombëtar — heroin, luftëtarin, malësorin, nënën, tokën — dhe i lidh me rrëfimin e vet historik. Tradita përzgjidhet dhe monumentalizohet.

Koncepti i Eric Hobsbawm-it për “shpikjen e traditës” ndihmon për të kuptuar këtë mekanizëm. Ai tërheq vëmendjen te mënyra si e tashmja përzgjedh dhe formalizon elemente të së kaluarës për të pohuar vazhdimësinë me të.³ Në artin e Shqipërisë socialiste, kjo vazhdimësi ndërtohet përmes një historie që lidh qëndresën e hershme, figurat kombëtare, luftën partizane dhe ndërtimin socialist. E tashmja politike paraqitet si përmbushje e një përpjekjeje shumëshekullore. Në këtë kuadër, epikja merr një funksion të ri. Heroi socialist mishëron bashkësinë, përballet me kundërshtarin dhe fiton pavdekësi simbolike përmes sakrificës. Figura e tij bëhet e njohshme duke aktivizuar edhe modele më të hershme të heroizmit. Njeriu i ri ndërtohet kështu pjesërisht me figurat e njeriut të vjetër. Megjithatë, monumentaliteti apo sakrifica nuk provojnë vetvetiu një prejardhje nga eposi shqiptar. Ato i përkasin edhe gjuhës më të gjerë të realizmit socialist. Lidhja me traditën vendase duhet kërkuar te ndërthurja e kësaj gjuhe me figura, simbole dhe kujtime të njohura për publikun shqiptar. Këtu qëndron dallimi mes ndikimit të drejtpërdrejtë të eposit dhe përdorimit të një strukture epike të përfaqësimit. Kjo strukturë shfaqet në trupin monumental, gjestin solemn, përballjen dramatike dhe grupin që përfaqëson popullin. Në pikturën historike dhe skulpturën monumentale, ngjarja merr përmasën e një prove kolektive. Historia ftohet të përjetohet si qëndresë, sakrificë dhe vazhdimësi. Etnosi i jep këtij përfaqësimi thellësi kohore dhe afërsi emocionale. Sistemi politik është i ri, ndërsa mali, kënga, kostumi dhe figura e heroit mbartin autoritetin e trashëgimisë. Bashkimi i tyre ndihmon që rendi i ri të perceptohet si pjesë e historisë së bashkësisë. Ky veprim mbështetet në një kujtesë kulturore ekzistuese. Jan Assmann e lidh kujtesën kulturore me format përmes të cilave bashkësia ruan dhe riaktivizon një të kaluar domethënëse për identitetin e saj.⁴ Arti është një nga këto forma: ai përzgjedh çfarë bëhet e dukshme, çfarë monumentalizohet dhe çfarë lihet në heshtje.

Pas vitit 1990, ky sistem përfaqësimi humbet qëndrueshmërinë e mëparshme. Rënia e regjimit vë në diskutim edhe autoritetin e imazheve të tij. Heroi monumental dhe rrëfimi i njësuar historik pushojnë së qeni qendra të padiskutueshme të jetës artistike. Në një pjesë të praktikave artistike, tradita, territori, historia familjare, fotografitë dhe objektet e trashëguara rikthehen si fragmente kujtese, si citime, si burime nostalgjie apo si objekte shqyrtimi kritik. Vëmendja zhvendoset drejt mënyrës si është prodhuar dhe trashëguar imazhi kombëtar.

Në vija të përgjithshme, në fillim të shekullit mbizotëron pyetja: Kush jemi? Gjatë socializmit, përfaqësimi zyrtar synon të pohojë: Këta jemi. Pas vitit 1990 bëhet më e pranishme pyetja: Si u ndërtua ky imazh dhe çfarë la jashtë? Këto qëndrime mund të bashkëjetojnë; ato shënojnë ndryshime të theksit, jo kufij absolutë ndërmjet periudhave. Në këtë trajektore, eposi mund të lexohet si një nga burimet e vetëpërfytyrimit kolektiv. Ai ofron modele për ta menduar individin si bartës të bashkësisë, trupin si figurë të qëndresës, territorin si atdhe dhe sakrificën si vazhdimësi. Arti shqiptar i shekullit XX i përvetëson, i riformulon dhe më pas i vë në diskutim këto modele. Marrëdhënia e tij me eposin na ndihmon të kuptojmë se si bashkësia i jep formë vetes dhe si e ndryshon këtë formë në histori. Përpara se të jetë rrëfim për heronjtë, eposi është edhe një mënyrë për të kujtuar, për të përfytyruar dhe për t’i dhënë kuptim përkatësisë.

1. Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, rev. ed. (London: Verso, 2006), 6–7.
2. Anthony D. Smith, Myths and Memories of the Nation (Oxford: Oxford University Press, 1999), 9–19, 57–95.
3. Eric Hobsbawm, “Introduction: Inventing Traditions,” në The Invention of Tradition, red. Eric Hobsbawm dhe Terence Ranger (Cambridge: Cambridge University Press, 1983), 1–14.
4. Jan Assmann, Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination (Cambridge: Cambridge University Press, 2011), 109–118.