Nga Ëngjëll Serjani

Ka artistë që e shohin botën përmes ngjyrave dhe ka të tjerë që, përmes ngjyrave, përpiqen ta shpëtojnë botën nga harresa. Stavri Çati i përket kësaj kategorie të dytë.

Piktor, etnograf, kostumograf dhe studiues i traditës, ai ka ndërtuar gjatë dekadave një marrëdhënie të veçantë me Gjirokastrën, me fshatrat e saj dhe me njerëzit që mbartën brez pas brezi një pasuri të jashtëzakonshme kulturore.

Në veprën e tij, piktura nuk është vetëm shprehje artistike. Ajo bëhet edhe një mënyrë dokumentimi. Kostumet, motivet, ngjyrat, qëndisjet dhe hollësitë e veshjeve tradicionale marrin jetë në telajo dhe mbeten si dëshmi e një bote që, në shumë raste, po largohet nga kujtesa e përditshme.

Çati është marrë për vite me radhë me kostumografinë e Gjirokastrës dhe të krahinave përreth: Dropullit, Lunxhërisë, Zagorisë, Pogonit, Kurveleshit të Poshtëm dhe Labërisë. Puna e tij ka qenë veçanërisht e rëndësishme në dokumentimin e elementeve karakteristike të këtyre veshjeve. Burime të publikuara vitet e fundit e përmendin si studiues që ka dokumentuar në hollësi veshjet e shtatë zonave etnografike të Gjirokastrës.

Një nga fushat ku kontributi i tij merr vlerë të veçantë është studimi i kostumit lunxhot. Edhe në dokumentimin e teknikës së qëndisjes me “ojë”, Çati është cituar si një prej njohësve të kësaj tradite dhe si studiues i thelluar i kostumit lunxhot.

Por ndoshta një nga dëshmitë më të bukura të punës së tij është rikthimi i pirpirisë së Gjirokastrës. Në vitin 2023, pas rreth katër dekadash mungesë, kjo veshje tradicionale u rikthye në një riprodhim të plotë, ku Çati asistoi artizanen Lizeta Hatika në respektimin e elementeve dhe motiveve autentike. Sipas burimeve të kohës, veshja përbëhet nga 17 elemente dhe në të kaluarën kërkonte vite pune për t’u përfunduar.

Kjo është edhe një nga veçoritë e personalitetit të tij: ai nuk e sheh kostumin popullor si një veshje dekorative për skenë. Për të, një kostum duhet të ketë historinë, vendin, kohën, materialin, motivin dhe mënyrën e vet të punimit. Prandaj ai ka qenë shpesh kritik ndaj ndërtimeve që, ndonëse duken bukur, nuk janë autentike.

Kjo pikëpamje e bën Stavri Çatin më shumë se një piktor kostumograf. Ai është një ruajtës i kujtesës pamore.

Edhe vetë Gjirokastra ka qenë një burim i pashtershëm frymëzimi për të. Kalaja, shtëpitë prej guri, rrugicat, peizazhet e qytetit dhe sidomos bota njerëzore e krahinave jugore janë shfaqur në krijimtarinë e tij me një ndjeshmëri që lidhet ngushtë me vendlindjen dhe me kujtesën.

Në këtë kuptim, piktura e Stavri Çatit nuk duhet parë vetëm si një galeri figurash dhe ngjyrash. Ajo mund të lexohet edhe si një arkiv kulturor. Aty ku koha ka filluar të zbehë një motiv, një veshje apo një mënyrë të vjetër jetese, piktori ka ndërhyrë me penelin e tij për ta fiksuar atë.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe rëndësia e tij më e madhe. Stavri Çati nuk ka pikturuar vetëm atë që ka parë. Ai ka pikturuar atë që nuk dëshironte të humbiste.

Për Gjirokastrën, për Dropullin, Lunxhërinë, Zagorinë, Pogonin, Kurveleshin e Labërinë, kjo është një trashëgimi që shkon përtej një karriere artistike. Është një dëshmi e gjallë e një bote që ndryshon.

Prandaj, kur flasim për Stavri Çatin, kemi përpara jo vetëm një piktor, por një artist që e ka vendosur krijimtarinë e tij në shërbim të kujtesës. Dhe në një kohë kur shumë prej shenjave të traditës rrezikojnë të zbehen, kjo e bën veprën e tij edhe më të çmuar.

Marrë nga Newsbomb.al