Nga Prof. Gazmend Leka

Mirëmbrëma!

Për Amedeo Modiglianin është thënë shumë: për jetën e tij të shkurtër dhe dramatike në Paris, për varfërinë, dashurinë e tij të madhe për Jeanne Hébuterne, për elegancën e figurave, portretet me qafë të gjatë, për sytë pa bebëza, që e bënë atë një nga figurat më mitike të artit modern.

Por edhe kur për një artist është thënë gjithçka, gjithmonë mbetet një fletë libri e pashkruar. Arti nuk jeton vetëm në muze dhe në librat e historisë. Ai jeton edhe në kujtesën e atyre që e zbulojnë papritur, në rrethana të papritura, në një kohë kur një imazh i vetëm mund të hapte një univers të tërë, por të hapte edhe dyert e burgut. Fleta që mungon, rrëfen se si Modigliani u prit nga artistët shqiptarë në një kohë kur emri i tij u ndalua të përmendej. Ne u dashuruam fshehurazi dhe ideologjia nuk mundi ta ndalte admirimin për të.

Ndoshta nuk më takon mua të flas përpara disa artistëve që e kanë dashur dhe e kanë adhuruar me një përkushtim thuajse fetar. Student, unë kam pasur të tjerë mentorë, si Francisco Goya, Rembrandt, El Greco dhe Pablo Picasso. Por kjo distancë e vogël me Modiglianin, ndoshta më lejon ta shoh atë më kthjellët. E quaj një privilegj të madh të flas sot në këtë ngjarje të jashtëzakonshme që po ndodh në Shqipëri.

Ashtu si Vincent van Gogh, edhe Modigliani ishte i vetmjaftueshëm. Ai qe fillimi dhe fundi i historisë së vet. Ishte nxënës dhe mësues i vetvetes. Nuk u përthith nga rrymat dhe shkollat e artit që zhurmonin kudo dhe si i tillë, më është dukur gjithmonë si një vrimë e zezë në universin e artit. Ai ka një horizont ngjarjesh të padukshme, që nëse i afrohesh shumë, rrezikon të shpërbëhesh e të thithesh brenda. Rreth tij rrotullohen shumë artistë. I kalojnë tangent, sa për të marrë një shkëndijë nga ai zjarr krijues që e bëri të pavdekshëm. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron madhështia e Modiglianit: jo vetëm në atë që krijoi, por te fusha e padukshme e energjisë që vazhdon të gjenerojë.

Në Shqipërinë e viteve 1970–1990, arti modern u damkos si i huaj dhe i rrezikshëm, prandaj edhe u ndalua rreptësisht. Librat me riprodhime të piktorëve modernë u hoqën nga qarkullimi. U kyçën në biblioteka për të mos u parë më. Por librat nga bibliotekat personale vazhdonin të kalonin dorë më dorë, si objekte të ndaluara. I mbanim fshehur dhe i shfletonim me një ndjenjë të çuditshme, mes kureshtjes dhe frikës.

Jetonim në një lloj mbylljeje ndaj gjithçkaje që ndodhte përtej kufijve të Shqipërisë. Informacioni i vetëm që mbërrinte ishte i filtruar, i ngjyrosur me mitologji proletare. Na mësonin se të gjithë artistët e mëdhenj nëpër botë, përpara se të bëheshin emra të pavdekshëm, kishin kaluar një jetë varfërie të tejskajshme. Historia e tyre përshkruhej si një kalvar. Piktorë që shisnin veprat për një kafshatë bukë, që visheshin keq dhe shkëmbenin një pikturë me një pjatë supë, thjesht për të mbijetuar. Edhe ndodhte.

Tregime të stërholluara, herë prekëse e herë qesharake, e kthenin skamjen në paradhomë të madhështisë. Dhe kështu, në mënyrë të çuditshme, varfëria na paraqitej si një shtysë e domosdoshme drejt suksesit. Ishte i vetmi ngushëllim që kishim. Ky iluzion na dha kurajë mua dhe shokëve të mi. Në mungesë të perspektivës reale, na dukej sikur sakrifica e përditshme, deri në mungesën e mjeteve, ishte prova e domosdoshme drejt artit të madh. Ishim të gatshëm të përballonim gjithçka, me bindjen se do të shpërbleheshim më vonë, një iluzion sa heroik, po aq edhe naiv. Një lloj besimi i verbër si ai i besimtarëve që shpresojnë për parajsën pas vdekjes, ku vuajtjet e kësaj bote do të marrin kuptim në botën matanë e do të shpërblehen. Ky iluzion, sado i rremë dhe i deformuar të ishte, na shërbeu si antidot.

Më vonë, kur kufijtë u çelën dhe pamjet nga bota nisën të na vinin përmes informacionit të pakufizuar, pamë një realitet krejt tjetër nga ai që na ishte ushqyer për vite me radhë. Pamë se artistët që na ishin paraqitur si shembuj të skamjes romantike, në fakt kishin jetuar jetë shumë më të ndërlikuara dhe shpesh shumë më të begata, pa përmendur jo pak prej tyre që lëviznin lirshëm nëpër botë, ku qëndronin me muaj në shtëpi pushimi, në llixha dhe rezidenca luksi. Aty pushonin, luanin dhe krijonin. Ky realitet i ri na zgjoi kureshtjen, por nuk na tronditi. E kishim kaluar brezin e rrezikut, atë ku iluzioni bëhet udhërrëfyes dhe ku sakrifica të mbars. Ishim zhytur thellë dhe tashmë kishim dalë matanë. Por gjithsesi ruanim një lloj lidhjeje me mitin. Na mbetën të dashur “artistët e varfër”, ata që na kishin shoqëruar gjatë viteve të formimit, kur besonim se forca e shpirtit lind vetëm në mungesë. Ata, në mënyrën e tyre, na dhanë kurajë të përballonim vështirësitë. Herë duke u penguar, herë duke çaluar e herë duke ecur me hap të vendosur, mësuam të ndërtonim ekuilibrin. Një baraspeshë mes trupit dhe shpirtit. Mes reales dhe ideales.

Te librat që shkëmbenim fshehurazi, takimi me Modiglianin ishte një takim i çuditshëm: një artist i largët në kohë na u duk papritur shumë i afërt. Muzikaliteti, linjat e buta, fytyrat e heshtura, sytë e thellë që shpesh dukeshin sikur shikonin përtej nesh, të gjitha këto ishin një poezi e brendshme që nuk kishte nevojë për shpjegime teorike. Shenjat nga universi i tij filluan menjëherë të shfaqeshin te disa detyra në klasën e pikturës, ku ndërkohë pedagogët tanë na këshillonin me kujdes t’i fshinim, për të mos rrezikuar edhe përjashtimin nga shkolla.

Në fillim, shumë prej nesh nuk ia dinin as emrin. E thërrisnim me një nofkë të thjeshtë dhe pothuajse fëminore: “piktori i qafave të gjata”. Kështu përmendej mes nesh, si një lloj kodi sekret. Mjaftonte të thuhej ajo frazë dhe të gjithë e kuptonin menjëherë se për kë bëhej fjalë. Ishte mënyra jonë e fshehtë të flisnim për një artist që ishte tashmë një zbulim i madh.

Ndoshta kjo është një nga historitë më të bukura: fakti që një piktor italian i fillimshekullit XX, i varfër dhe i keqkuptuar në jetën e tij, arriti të bëhej një prani e fshehtë dhe e dashur edhe në studiot e mbyllura të një vendi të izoluar rreptësisht. Pa manifest. Pa teori. Pa programe estetike. Vetëm përmes fuqisë së imazhit, sepse arti, në fund të fundit, ka mënyrat e veta të udhëtimit. Ai kalon kufij, ndalime dhe censura.

Për ne, mbeti një sekret i bukur i rinisë sonë.

Modigliani, piktori dhe skulptori italian, lindi në vitin 1884 në Livorno, në një familje hebreje sefardike. Që në moshë të re tregoi talent në art, por jeta e tij u shoqërua me një shëndet të lig dhe vështirësi ekonomike. Vinte nga një familje që dikur kishte qenë në gjendje të mirë. Kishte pasur biznese dhe një status shoqëror, por para lindjes së tij pësoi falimentim dhe humbje financiare.

Madje ekziston një histori shumë domethënëse: ditën kur përmbaruesit erdhën për të sekuestruar pasurinë për shkak të borxheve, nëna e tij ishte duke lindur. Sipas ligjit të asaj kohe, sendet që ndodheshin mbi shtratin e një gruaje që po lindte nuk mund të konfiskoheshin. Prandaj familjarët vendosën mbi shtratin e saj gjithçka që kishin më të çmuar. Kështu, foshnja Amedeo erdhi në jetë i rrethuar me argjend, gurë të çmuar dhe ar.

Më pëlqen të mendoj shpesh për një shoqërizim simbolik: Modigliani, foshnja e porsalindur, i rrethuar nga sendet e çmuara mbi shtrat dhe foshnja Jeshua në krahët e nënës së tij Miriam, i rrethuar nga dhuratat e tre Magëve. Ari, temjani dhe mirra e pagëzuan si mbret, prift dhe i sakrifikuar. Edhe Modigliani, në mënyrën e tij të çuditshme, duket sikur u pagëzua nga fati me një rol të trefishtë: mbret i një elegance të re piktorike, prift i një bukurie të heshtur dhe, në fund, një artist i sakrifikuar deri në ekstrem.

Vetë emri i tij, Amedeo-Amadeus, mbart një kuptim të dyfishtë: “ai që e do Zotin” dhe “i dashuri i Zotit”, një dashuri me dy kahe, pothuajse okulte, që lëviz mes njeriut dhe hyjnores. Por, në një kontrast gati mitik, “i përzgjedhuri” pati një jetë të shënuar me varfëri, sëmundje dhe tragjedi. Duket sikur fati e kishte zgjedhur ta kurorëzonte me një lloj martirizimi në art. Kështu Modigliani shfaqet si një shenjtor bohem i artit modern: i bekuar me dhuntinë e bukurisë dhe njëkohësisht i dënuar të digjet në të.

Nëna e tij e mbështeti dhe e dërgoi të studionte për art. Në ato vite, ai u njoh me traditën e madhe të artit italian. Një nga artistët që e frymëzoi ishte Parmigianino, autori i pikturës Madonna dal collo lungo. Vetë manierizmi kishte një elegancë të veçantë: trupat zgjateshin, lëvizjet bëheshin më të buta dhe figura merrte një karakter poetik. Ky sens i elegancës lineare do të mbetej thellë në kujtesën vizuale të Modiglianit.

Në fillim të shekullit XX ai u shpërngul në Paris. Studimet në Itali i dhanë bazat e profesionit, por Parisi u bë shtëpia e tij e vërtetë. Kur ne, studentët e Shkollës së Arteve, tregonim nën zë për lëvizjen drejt Parisit, të tij dhe të artistëve të tjerë si Pablo Picasso, Salvador Dalí, Marc Chagall dhe Constantin Brâncuși, e ndienim edhe më shumë hidhësinë e izolimit tonë. Falë tyre, për ne Parisi u bë kryeqyteti i dytë: Tirana, kryeqyteti ku jetonim të përditshmen tonë, dhe Parisi, kryeqyteti i artit e i ëndrrave. Ndërkohë, nuk e kuptonim deri në fund arsyen e largimit të tyre nga vende “prush” me artistë që kishin “shpikur” artin, si Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raphael, Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, Andrei Rublev, Ilya Repin, Mikhail Vrubel etj.! Ndoshta pesha e madhe e tyre i shtypte e nuk i linte të shkruanin qartë emrin që kanë sot?!

Me fantazinë tonë përziheshim me ta në Montparnasse, në tavolinat ku arti dhe varfëria rrinin përballë njëra-tjetrës, si dy fate të pandara. Aty dëgjuam se Amedeo Modigliani thirrej shkurt me një nofkë tjetër: “Modì”, që në frëngjisht tingëllon si maudit – i mallkuar. Por kjo ne nuk na e vriste veshin për keq. Në gjuhën tonë, fjala i mallkuar mban në rrënjë fjalën mall, mallëngjimin, atë ndjenjë të thellë arketipale ku dashuria dhe urrejtja rriten si dy degë të së njëjtës pemë, pema e së mirës dhe e së keqes. Ndoshta për këtë Modigliani na dukej një figurë arketipale: një artist “i mallkuar” jo nga mungesa e dashurisë, por nga tepria e saj.

Jeta e tij e vështirë dhe sëmundja e hershme e bënë këtë nofkë profetike një realitet, ndërkohë që arti i tij mbeti gjithmonë introspektiv, elegant e jo dramatik.

Portretet e Modit kanë një qetësi të çuditshme, pothuajse metafizike. Figura e zgjatur, qafa e gjatë, fytyra e hollë, hunda e drejtë dhe sytë shpesh pa bebëza nuk ishin gabime anatomike, por sintaksa dhe morfologjia, fjalori i tij i të shprehurit. Nuk ishte thjesht një stil personal, por kishte lidhje me një kërkim edhe më të thellë.

Në fillim të shekullit XX, ai u ndikua nga skulpturat dhe maskat rituale të Afrikës e të Oqeanisë. Ato maska nuk imitonin realitetin; ishin objekte rituali magjik që kërkonin të nxirrnin jashtë shpirtin, si në një akt ekzorcizmi. Kjo ndikoi thellë në mënyrën si ai ndërtoi portretin njerëzor. Imazhet e tij janë lidhur me figurat arkaike dhe me idenë e një “fisi të largët”, një njerëzim të stilizuar që dukej paksa i huaj për botën tonë. Prandaj qafat e gjata nuk janë vetëm një deformim estetik. Ato janë një distancë poetike.

Tek shoh sot fisin Ndebele, njerëzit me qafa të gjata, më duket sikur këto figura i krijoi Modi dhe që tashmë kanë dalë nga piktura e tij. Një bashkësi me gra të martuara që vendosin unaza metalike rreth qafës për ta zgjatur atë, pasi e tillë ajo simbolizon statusin, bukurinë dhe identitetin kulturor.
Kur shoh figurat e tij, më duket sikur vjen një tingull i largët nga tempujt indianë. Atje, si në pikturat e tij, trupat nuk i binden një realizmi të rreptë: qafat zgjaten si kolona të heshtura, fytyrat qetësohen në forma të pastra, linjat rrjedhin me një butësi rituale. Edhe Modi, si një “skulptor” i atyre tempujve të lashtë, nuk kërkonte të përshkruante njeriun në çdo detaj. Ai kërkonte të kapte atë që nuk shihej menjëherë: shpirtin, thelbin e fshehtë të qenies. Prandaj portretet e tij duken si figura të ardhura nga një botë tjetër, ku njeriu është njëkohësisht trup dhe shenjë, si në tempujt indianë ku figurat janë simbole të bukurisë, fuqisë dhe frymës hyjnore.

Shpesh deklaronte se, nëse do të arrinte ta njihte shpirtin e një personazhi, atëherë do t’ia pikturonte sytë. Figurave të tij nuk u duhej të shihnin përmes syve; ato shihnin përmes shpirtit. Syri bosh mbetet i kthyer brenda, duke i bërë të duken si “alienë” të bukur dhe misteriozë.

Në atë heshtje të thellë, mes bukurisë, misterit dhe ndjeshmërisë, jeton Modigliani. Për ne që e shihnim fshehurazi, ai u bë simbol i lirisë, bukurisë dhe artit të pavdekshëm.

Nëse duam ta krahasojmë atë me një kompozitor, fillimisht do të zgjidhja Frédéric Chopin, për stilin e ëmbël, melankolik dhe të ndjeshëm. Si Modigliani, edhe ai shpesh përqendrohej te emocioni dhe shpirtërorja.

Claude Debussy, si eksperimentues me tinguj, ndikimet joevropiane (ashtu si Modigliani me maskat afrikane), që krijonte atmosferë dhe ndjesi, jo realizëm të drejtpërdrejtë.

Gustav Mahler, për intensitetin emocional, shpesh dramatik dhe melankolik, që si Modigliani përçon një botë të brendshme te audienca.

Nëse duam ta krahasojmë me një shkrimtar, do të zgjidhja Marcel Proust për stilin introspektiv dhe shumë të ndjeshëm, që si Modigliani vë theksin te perceptimi dhe emocioni i brendshëm, jo vetëm te “realiteti i jashtëm”.

Franz Kafka, për atmosferën e pazakontë, të mistershme dhe shpesh të pakëndshme, që ngjason me sytë bosh dhe figurat enigmatike të tij.

Rainer Maria Rilke, si shkrimtar melankolik dhe i thellë që përdor imazhe të bukura dhe simbolike për të kapur shpirtin.

…
Jeta e Amedeo Modiglianit ishte e shkurtër. Vdiq në vitin 1920, vetëm 35 vjeç.

U largua fare i ri, si Masaccio, Caravaggio, Vincent van Gogh, Egon Schiele, Frida Kahlo, Jean-Michel Basquiat, Wolfgang Amadeus Mozart, Franz Schubert, Frédéric Chopin, Jimi Hendrix, Janis Joplin, Arthur Rimbaud, Federico García Lorca, Edgar Allan Poe… e të tjerë.

Të gjithë këta kishin të përbashkët intensitetin ekstrem në të krijuar. Dukej sikur koha digjej brenda tyre më shpejt se te njerëzit e tjerë, prandaj për ta përdoret metafora e kometës që shfaqet papritur, që ndriçon qiellin për pak kohë dhe zhduket, por lë pas një gjurmë që nuk shuhet.

Kjo gjurmë mua më shëmbëllen me një “vragë” drite në kujtesën e njerëzimit.

Faleminderit!
Gazmend Leka
Tiranë, 9 maj 2026