Nga Alban Kardashi
Kurator i Ekspozitës

Ka artistë që krijojnë imazhe, dhe ka artistë që ndërtojnë sisteme kujtese të narrativave historike, të mbuluara me alegori dhe të ilustruara me simbole. Bledar Gramo i përket asaj kategorie të rrallë të krijuesve që nuk e përdorin figurën thjesht si shfaqje vizuale të perceptimit, por si portë, jo si përfaqësim të ilustruar të materies, por si akt kalimi. Vepra e tij nuk kërkon të shihet, por të përjetohet. Ajo nuk kërkon të shpjegohet, por të futet në trup.

Në këtë ekspozitë, Gramo nuk vjen si ilustrues i së shenjtës, por si arkitekt i një hapësire ku ikona, gjuha, numri, zëri, trupi dhe historia shkrihen në një të vetme. Ai ndërton një territor ku shikimi nuk është më shqisë e privilegjuar, por bëhet pjesë e një organizmi shqisor më të gjerë, ku dëgjimi, prekja, nuhatja dhe lëvizja janë njësoj themelore.

Titulli “XXXVI” nuk është një zgjedhje rastësore. Ai është boshti i të gjithë strukturës konceptuale të ekspozitës. Tridhjetë e gjashtë është numri i alfabetit shqip, por njëkohësisht është 9 (3+6), një nga numrat më të ngarkuar me fuqi simbolike në historinë mistike të njerëzimit. Nuk është rastësi që rilindasit shqiptarë zgjodhën pikërisht këtë numër për të përmbyllur alfabetin me të cilin do të flitej gjuha. “XXXVI” është ndërthurja e gjuhës si marrëveshje njerëzore dhe numrit si ligj i padukshëm kozmik. Është pika ku kultura dhe metafizika takohen.

Që në hyrje, vizitori nuk ftohet të hyjë në një ekspozitë, por në një tempull përjetimi. Hapësira nuk organizohet sipas logjikës së galerive, por sipas një rituali ndijor. Imazhi, tingulli, aroma dhe lëvizja krijojnë një arkitekturë emocionale që e vendos trupin në gjendje përqendrimi, tensioni dhe ngritjeje shpirtërore. Muzika bizantine nuk funksionon si sfond, por si frekuencë që rregullon frymëmarrjen e hapësirës. Temjani nuk është efekt aromatik, por shenjë e një tranzicioni midis botëve.
Ekspozita zhvillohet në dy salla, të cilat nuk janë thjesht ndarje hapësinore, por dy faza të një kalimi të brendshëm që vizitori e ndien.

Salla e parë është territori i figurës dhe i dorës. Në muret gri neutrale varen 36 skica të shenjtorëve, të ndriçuara nga sipër, që të shkëlqejnë në të artën e kornizave si relike të ndriçuara nga brenda. Gri-ja e murit nuk është mungesë ngjyre, por heshtje vizuale, një fushë e zbrazët që lejon figurën të marrë peshë rajonale, jo vetëm estetike.

Në qendër të sallës qëndron një vulë gjigande, rreth 60 centimetra në diametër, si një skulpturë e kujtesës së shtypit. Ajo është dëshmia fizike e mënyrës se si dija është mishëruar dikur në lëkurë, në libra, në materie. Në zemër të saj qëndron Justiniani i Madh, jo si figurë historike, por si simbol i ligjit të shkruar, i rendit të fjalës së stampuar.

Në një cep ndodhet tavolina e artistit, jo si relike intime, por si laborator i hapur, ku procesi zbulohet si pjesë e veprës. Videoja narrative, workshop-et dhe hapësira e punës nuk shërbejnë si shpjegim didaktik, por si vazhdim i gjestit krijues përtej murit.

Nën çdo skicë qëndron një pod mermeri gri, mbi të cilin ndodhet një vulë me germa të veçanta të punuara nga vetë Gramo. Vizitori nuk është më vetëm shikues. Ai bëhet bashkëprodhues i gjuhës. Duke shtypur, duke kombinuar, duke ndërtuar fjalë, ai përjeton aktin e krijimit të kuptimit përmes trupit. Fjala nuk lexohet, por shtypet. Kuptimi nuk merret, por prodhohet.

Kalimi drejt sallës së dytë nuk është i menjëhershëm. Ai ndodh përmes një zone tranzitore, si një prag i padukshëm midis dorës dhe zërit, midis materies dhe rezonancës.

Salla e dytë është tempulli i gjuhës shqipe. Tridhjetë e gjashtë imazhe në përmasa monumentale 80×200 cm, me ngjyrë pergamene dhe “close-up” të skicave, krijojnë një mur frymëmarrës figurash. Muret vishnje dhe kolonat dy metroshe prej mermeri e zhvendosin vizitorin nga galeria në një hapësirë liturgjike. Por kjo nuk është liturgji fetare. Është liturgji e gjuhës.

Në sfond, 36 aktorë shqiptarë recitojnë me zë pompoz pasazhe nga jetët e figurave. “Unë jam Justiniani i Madh”, “Unë jam…”. Zëri nuk e shpjegon figurën, por e ringjall atë. Ikona nuk hesht më. Ajo flet. Dhe kjo fjalë bëhet e kuptueshme vetëm sepse njerëzimi ka shpikur alfabetin. Gjuha shndërrohet në ndërmjetësen midis imazhit dhe historisë.

Nën çdo skicë ndodhet një plafon drite në formën e secilës shkronjë. Figurën nuk e ndriçon më drita neutrale, por vetë gërma. Gjuha e ndriçon ikonën. Historia lexohet si dritë.

Në ballë të sallës, e vetme, qëndron skica e Skënderbeut. Jo si shenjtor, jo si pjesë e radhës klerikale, por si figurë e shkëputur nga çdo kategorizim. Vendosja e tij nuk shpjegohet. Dhe pikërisht sepse nuk shpjegohet, ajo kthehet në pyetje filozofike. Ai që kërkon përgjigje estetike, mbetet pezull. Ai që kërkon përgjigje simbolike, detyrohet të mendojë.

Hapësira e galerisë nuk është trajtuar si një enë neutrale ekspozimi, por si një trup që shpërbëhet dhe rindërtohet nga brenda. Arkitektura nuk i imponohet veprës, por i nënshtrohet ritmit të saj. Galeria nuk shërben më si sfond, por si organ i gjallë i përvojës. Në këtë kuptim, GOCAT nuk është thjesht mikpritëse e “XXXVI”, por bëhet vetë pjesë aktive e përvojës ndijore.

Në fund të këtij kalimi, vizitori nuk del thjesht i informuar, por i tronditur në mënyrë të butë, në mënyrë të ngritur. Ai del me ndjesinë se ky vend i vogël në hartë ka prodhuar figura universale të krishterimit botëror, por pa rënë në retorikë kombëtare. Ajo që mbetet është një ndjesi mistike e shpërndarë në trup, sikur shpirti të jetë ngritur pak mbi trup dhe të ketë mbetur pezull në sallë.
Marrëdhënia midis ikonës, gjuhës, numrit, historisë, zërit dhe trupit është fluide. Ajo nuk është lineare, por rrethore. Njeriu, pa e kuptuar, numëron 36 figura, 36 shkronja. Gjeometria e numrit shndërrohet në arkitekturë të veprës në tërësi. 36 centimetra këndet e podeve, 99 centimetra lartësia e tyre, 18 centimetra diametri i kolonave, gjithçka kthehet jetë përmes trupit që lëviz brenda këtij sistemi të padukshëm.

Duke marrë me vete një fjalë të stampuar, vizitori merr një pjesë të ekspozitës në xhep. Dhe ekspozita vazhdon të jetojë jashtë mureve.

Roli i kuratorit në këtë projekt ka qenë ndërtimi i kushteve që vepra të mos devijohet nga boshti i saj i brendshëm. Jo për ta shpjeguar, por për ta lënë të ndodhë. Jo për t’i imponuar një lexim, por për të ndërtuar hapësirën ku përjetimi mund të lindë.

Këtu nuk ka minimalizëm. Ka rregull. Çdo element ka hapësirën e vet të domosdoshme për të krijuar harmoninë. Heshtja këtu nuk është boshësi, por rezonancë. Është koha që i jepet mendimit të ngrihet si valë e ngadaltë.

“XXXVI” nuk është ekspozitë në kuptimin klasik. Është një vepër e gjallë arti. Nuk është nacionaliste. Nuk është fetare. Nuk është folklorike. Nuk është muze etnografik. Është një sistem përjetimi ku simboli nuk shpjegohet, por jetohet. Ku historia nuk arkivohet, por ringjallet. Ku gjuha nuk lexohet, por ndriçon.

Dhe ndoshta, pas daljes, diçka nga ajo hapësirë mbetet brenda njeriut.