Nga Saimir Kadiu

ODHISE PASKALI, MONUMENTI I SKULPTURËS SHQIPTARE
(22 dhjetor 1903 – 13 SHTATOR 1985)

Më 13 shtator 1985, Shqipëria humbi një nga artistët e saj më të mëdhenj. U shua Odhise Paskali, por nuk u shua vepra e tij. Përkundrazi, ajo mbeti e ngulitur në bronz, në mermer, në gur dhe mbi të gjitha në kujtesën e një kombi.

Odhise Paskali nuk ishte thjesht një skulptor. Ai ishte një nga ata njerëz që i dhanë fytyrë historisë shqiptare.

Në duart e tij, guri pushoi së qeni vetëm gur. Bronzi mori frymë. Një figurë historike u kthye në prani njerëzore. Një luftëtar, një poet, një intelektual, një njeri i thjeshtë i popullit u ngrit nga heshtja e historisë dhe fitoi një trup, një vështrim, një qëndrim.

Paskali i përkiste një brezi që besonte se arti nuk duhej vetëm të zbukuronte jetën, por edhe ta dëshmonte atë.

I lindur më 22 dhjetor 1903, ai jetoi pothuajse gjithë shekullin XX shqiptar. Ishte dëshmitar i ndryshimeve të mëdha politike, shoqërore e kulturore dhe, nëpërmjet artit të tij, u përpoq të fiksonte në kohë njerëzit dhe ngjarjet që ai i konsideronte pjesë të kujtesës kombëtare.

Në veprat e tij monumentale, Shqipëria gjeti një gjuhë të re për të folur me historinë.

Një nga tiparet më të fuqishme të Paskalit ishte aftësia për ta bërë monumentalen njerëzore. Figurat e tij nuk janë thjesht trupa të ngrirë në hapësirë. Ato kanë tension, karakter dhe dramë. Edhe kur qëndrojnë të palëvizura, duket sikur brenda tyre vazhdon një lëvizje e padukshme.

Nëse monumenti i një heroi është vetëm një trup mbi një piedestal, ai mund të harrohet. Por kur skulptori arrin t’i japë atij shpirt, monumenti fillon të jetojë.

Kjo është një nga arsyet pse Odhise Paskali mbetet një emër themelor i skulpturës shqiptare.

Ai krijoi portrete dhe monumente që u bënë pjesë e peizazhit të Shqipërisë. Në to gjejmë figura të historisë, të kulturës dhe të luftërave të shqiptarëve. Midis tyre spikasin monumente dhe portrete kushtuar figurave si Skënderbeu, Ismail Qemali, Bajram Curri, Avni Rustemi, Migjeni e shumë të tjerë.

Por rëndësia e Paskalit nuk matet vetëm me numrin e veprave.

Ajo matet me faktin se ai ndihmoi në krijimin e vetë traditës së skulpturës monumentale shqiptare.

Në një vend ku arti modern po ndërtonte hapat e parë, Paskali ishte ndër ata që vendosën themelet. Ai e solli skulpturën shqiptare në një marrëdhënie të re me hapësirën publike dhe me historinë.

Dhe historia shqiptare, shpesh tragjike e dramatike, i dha atij një material të jashtëzakonshëm artistik.

Në bronzin e monumenteve të tij duket jo vetëm heroizmi, por edhe vuajtja. Jo vetëm fitorja, por edhe sakrifica. Jo vetëm figura publike, por edhe njeriu.

Kjo e bën Paskalin më shumë se një kronikan në gur.

E bën një interpretues të shpirtit shqiptar.

Sot, kur kalojmë pranë një monumenti të tij, mund të mos mendojmë për vitin kur u krijua, për teknikat e përdorura apo për historinë e gjatë të realizimit. Por pikërisht kjo është fuqia e artit të madh: vepra fillon të jetojë më vete.

Është në sheshet e qyteteve, në bronzin e monumenteve, në portretet që ruajnë fytyrat e njerëzve të së shkuarës dhe në kujtesën e brezave që i kanë parë veprat e tij.

Një skulptor vdes. Guri mbetet. Bronzi mbetet.

Por, mbi të gjitha, mbetet kujtesa që ai i dha një populli.

Prandaj Odhise Paskali nuk është vetëm një kapitull në historinë e artit shqiptar.

Ai është një nga monumentet e saj.

Dhe ndoshta është kjo mënyra më e bukur për ta kujtuar sot, më 13 shtator: skulptori që krijoi monumente për të pavdekshmit, u bë vetë një monument i skulpturës shqiptare.