Nga Giovanni Firera
E përditshmja italiane “Torino Plus”

Piktura e Helidon Halitit interpretohet si një univers i pezulluar midis ëndrrës dhe realitetit, në të cilin gjuha e fantazisë nuk është një arratisje nga e tashmja, por një mjet për të kuptuar ankthet e saj. Stili i tij qëndron diku midis surrealizmit të kontrolluar dhe realizmit magjik, duke kombinuar imazhe përrallore, kujtesë personale, trashëgiminë kulturore shqiptare dhe referencat mitologjike.

Në qendër të hulumtimit të tij janë disa simbole të përsëritura: shtëpia, uji, anija e mbytur, kafshët dhe Arka. Shtëpia përfaqëson nevojën për mbrojtje, por edhe brishtësinë e njerëzimit përballë stuhive historike dhe konflikteve të brendshme. Uji, nga ana tjetër, merr një kuptim ambivalent: mund të jetë një kufi, rrezik, një rënie, një humbje ose një kalim drejt shpëtimit të mundshëm.

Referenca ndaj tragjedisë së Otrantos dhe eksodit shqiptar është veçanërisht e fortë. Kështu, mbytja e anijes bëhet një kujtim kolektiv dhe një homazh për viktimat, ndërsa Arka e Noeut bëhet imazhi simbolik i një qytetërimi bashkëkohor të kërcënuar nga shpërbërja dhe kërkimi i një shansi të ri për shpëtim.

Forca e veprës së Halitit qëndron në aftësinë e tij për të trajtuar tema dramatike pa iu drejtuar retorikës apo patosit. Vështrimi i tij në dukje naiv dhe fëmijëror i bën imazhet më universale dhe lejon që tragjedia të shfaqet me një delikatesë më të madhe. Pas dimensionit përrallor fshihet një reflektim i thellë mbi pasigurinë e ekzistencës, mbi fatin, mbi emigrimin dhe mbi nevojën njerëzore për të gjetur një shtëpi të sigurt.

Piktura e Helidon Halitit shfaqet kështu si një formë e poezisë vizuale të kujtesës dhe shpresës: ajo rrëfen një botë të plagosur dhe të paqëndrueshme, por ruan mundësinë e rilindjes, të besuar imagjinatës, dashurisë familjare dhe fuqisë shpëtuese të artit.

Piktura e Halitit lind nga një frymëzim intim dhe lirik: ngjyra pushon së pasuri një funksion thjesht dekorativ dhe bëhet një shprehje e shpirtit. Çdo nuancë shpreh një emocion, një luftë të brendshme, një mendim, ndonjëherë edhe një brejtje pendimi.

Në pikturat e tij, peizazhi nuk përshkruan thjesht natyrën: ai përbën një autoportret të vetes më të thellë. Bora, retë, tymi, drita dhe një ndjenjë izolimi formojnë fjalorin simbolik përmes të cilit artisti shprehet.

Një aspekt kyç është se Haliti nuk kopjon realitetin natyror, por e rikompozon atë sipas një logjike personale: edhe çrregullimi përthithet dhe transformohet nga ndjeshmëria e tij krijuese. Piktura e tij kështu merr një cilësi pothuajse tingëlluese, sikur ngjyrat të gjeneronin jehona dhe dridhje të perceptueshme.

Përfundimi i tekstit – ideja se Haliti ishte piktor edhe para se të lindte – paraqet talentin e tij si një fakt origjinal dhe të pashmangshëm. Ta quash atë “poet të ngjyrave” është ekuivalente me të thuash se ai pikturon ashtu siç një poet kompozon vargje: ai nuk riprodhon thjesht të dukshmen, por zbulon misterin e saj, kujtesën e saj të fshehur dhe jetën e saj të brendshme. Në disa mënyra, ai është Visar Zhiti i pikturës. Të dy artistë të mëdhenj. Thellësisht të ndryshëm, por të shkëlqyer. Dhe së shpejti do ta kemi këtu, në Itali. Në Torino. Në të kaluarën, një piktor i madh shqiptar, Artan Shabani, u prit ngrohtësisht. Sot, Torino është gati të mirëpresë një tjetër piktor të madh nga Shqipëria. Një nga më të mëdhenjtë: Helidon Haliti.